Stres szkolny – jak pomóc dziecku?

Czym jest stres szkolny?

Stres szkolny to stan napięcia pojawiający się u dzieci w związku z nauką, szkolnymi obowiązkami i samym przebywaniem w szkole. Niektóre aspekty szkolnej codzienności stanowią bowiem dla uczniów duże obciążenie, na które ich organizm reaguje stresem. Nieprzewidywalność, duży wysiłek intelektualny, częste ocenianie, porównywanie się z innymi, hałas i konieczność przebywania wśród wielu osób mogą wywoływać niepokój oraz napięcie.

Stres szkolny może pojawiać się chwilowo, na przykład w związku z odpowiedzią ustną, sprawdzianem czy wystąpieniem podczas szkolnej akademii. Zdarza się jednak, że towarzyszy uczniowi niemal codziennie i ustępuje dopiero wtedy, gdy perspektywa powrotu do szkoły staje się bardziej odległa, na przykład w piątkowe popołudnie, w sobotę, podczas świąt czy wakacji.

O ile krótkotrwały stres jest naturalną reakcją organizmu i często pomaga zmobilizować się do działania, o tyle silne napięcie, które często powraca lub niemal nie przemija, zaczyna negatywnie wpływać nie tylko na nastrój dziecka, lecz także na jego zdrowie psychiczne, fizyczne i codzienne funkcjonowanie.

Dlaczego szkoła stresuje dziecko?

W szkolnej codzienności jest wiele czynników, które mogą u części dzieci wywoływać stres. To, czy dziecko będzie lepiej, czy gorzej reagowało na określone sytuacje, zależy między innymi od jego temperamentu i wrażliwości. Niektóre dzieci mają również większą podatność na reagowanie lękiem. Mogą mieć na nią wpływ zarówno predyspozycje genetyczne, jak i wcześniejsze doświadczenia.

Najczęstsze przyczyny stresu szkolnego

• Ciągłe ocenianie – sprawdziany, kartkówki i odpowiedzi ustne.
• Duża ilość materiału do opanowania – dziecko może obawiać się, że nie zdąży się nauczyć lub nie poradzi sobie ze wszystkimi obowiązkami.
• Nieprzewidywalność – niezapowiedziane kartkówki czy nagłe wywołanie do odpowiedzi.
• Wypowiadanie się na forum klasy – ustne odpowiedzi, prezentacje i wystąpienia przed innymi uczniami.
• Porównywanie się z innymi uczniami – nawet jeśli żaden rówieśnik wprost nie komentuje ocen kolegi czy koleżanki, uczeń sam porównuje swoje wyniki z osiągnięciami innych.
• Nauczyciele – niektórzy nauczyciele potrafią dodatkowo stresować uczniów, nie stroniąc na przykład od publicznego krytykowania ich umiejętności.
• Hałas, nadmiar bodźców i przepełnione korytarze – wrażliwe dzieci, które muszą spędzać wiele godzin w takich warunkach, mogą odczuwać z tego powodu silne napięcie.
• Zbyt wiele zajęć pozalekcyjnych – brak czasu na relaks i regenerację nie pozwala odpocząć układowi nerwowemu dziecka.
• Oczekiwania rodziców – dziecko może bać się, że zawiedzie mamę lub tatę. Taki lęk pojawia się czasem nawet wtedy, gdy rodzice nie wywierają bezpośredniej presji.

Jak objawia się stres szkolny?

Istnieje wiele objawów, które mogą świadczyć o tym, że dziecko zmaga się ze stresem. Choć samo może nie połączyć odczuwanych dolegliwości ze stresem związanym ze szkołą, rodzice powinni zwrócić uwagę na następujące, powtarzające się zachowania i dolegliwości.

Objawy stresu szkolnego u dzieci

• Objawy somatyczne – bóle brzucha i głowy, mdłości, biegunka, drżenie rąk, kołatanie serca, wzmożona potliwość, brak apetytu lub nagłe objadanie się, problemy ze snem.
• Objawy emocjonalne – płacz, złość, gorszy nastrój, silny lęk, niepokój, a w poważniejszych przypadkach również objawy depresyjne.
• Trudności z koncentracją – problemy z nauką, natłok myśli, trudności z zapamiętywaniem i gorsze oceny.
• Zmiany w zachowaniu – ciągłe zmęczenie, unikanie rozmów o szkole, agresja, apatia, drażliwość, częste zgłaszanie złego samopoczucia, prośby o pozostanie w domu, odkładanie nauki na później orazobgryzanie paznokci.

Istotnym sygnałem, że któryś z tych objawów może mieć związek ze stresem szkolnym, jest jego regularne pojawianie się w dniach nauki i ustępowanie, gdy dziecko nie musi iść do szkoły, na przykład w weekendy, święta lub podczas wakacji.

Jak pomóc dziecku radzić sobie ze stresem szkolnym?

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu, aby pomóc dziecku, które odczuwa stres związany ze szkołą. Rodzic powinien najpierw spróbować ustalić, co wywołuje napięcie, ponieważ jego przyczyna nie zawsze będzie oczywista. Z punktu widzenia osoby dorosłej wiele dziecięcych powodów do stresu wydaje się błahych. Należy jednak pamiętać, że dziecko ma mniej doświadczenia i dopiero uczy się radzić sobie z trudnymi emocjami. To, co dorosłemu wydaje się marginalne i niegroźne, dla dziecka może być naprawdę silnym stresorem. Odczuwane przez nie napięcie i obawy są prawdziwe, nawet jeśli ich przyczyna wydaje nam się błahostką.

Co może zrobić rodzic?

• Rozmawiaj z dzieckiem – pozwól mu się wypowiedzieć, nie przerywaj i uważnie słuchaj tego, co chce przekazać.
• Nie dokładaj presji – żadna ocena, nawet ta słaba, nie powinna zmieniać podejścia rodzica do dziecka.
• Upewnij się, że dziecko ma czas na odpoczynek – zajęcia pozalekcyjne odbywające się każdego dnia również są obciążające. Odpowiednia ilość odpoczynku pozwala organizmowi i umysłowi dziecka się zregenerować.
• Poszukajcie razem sposobów radzenia sobie z napięciem – wypróbujcie ćwiczenia oddechowe, medytację lub aktywność fizyczną i znajdźcie metodę odpowiednią dla dziecka.
• Pomóż dziecku zaplanować naukę – to, że jedno dziecko od początku edukacji potrafi samodzielnie pilnować swoich obowiązków, nie oznacza, że drugie poradzi sobie z tym równie dobrze. Pomóż podzielić obowiązki i naukę na etapy, aby dziecko każdego dnia mogło zająć się ich częścią, zamiast odkładać wszystko na ostatnią chwilę. Może na przykład czytać lekturę rozdziałami, a materiał do sprawdzianu dzielić na mniejsze partie.
• Upewnij się, że za stresem szkolnym nie stoją trudności w relacjach z rówieśnikami lub niewłaściwe zachowania nauczycieli – jeśli okaże się, że dziecko doświadcza hejtu, przemocy albo ma konflikt z nauczycielem, konieczna będzie interwencja rodzica, kontakt z wychowawcą, pedagogiem szkolnym lub dyrekcją.
• Ćwiczcie trudne sytuacje w domu – jeśli dziecko boi się odpowiedzi ustnej, zadawaj mu proste pytania dotyczące danego materiału. Możecie wykorzystać na przykład pytania znajdujące się na końcu każdego rozdziału w podręczniku.

Kiedy stres szkolny nie mija?

Może się zdarzyć, że pomimo starań rodziców i upływu czasu objawy stresu szkolnego nie mijają albo wręcz się nasilają. Wówczas zaczynają negatywnie wpływać na codzienne funkcjonowanie dziecka. Jest to moment, w którym należy skonsultować się z psychologiem. Pierwszym krokiem może być spotkanie z psychologiem szkolnym lub specjalistą z poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Sygnałami alarmowymi dla rodziców powinny być powtarzające się dolegliwości fizyczne, takie jak bóle brzucha i głowy czy mdłości, a także zauważalne zmiany w codziennym zachowaniu dziecka, na przykład silne napady lęku, apatia, brak zainteresowania dotychczasowymi pasjami oraz problemy z jedzeniem lub snem. Silny stres szkolny, który utrzymuje się przez długi czas, może przyczynić się do rozwoju lęku szkolnego.